Cyborg
Cyborg #24 - 06/2022

#24 - 06/2022

Για μια αντι-ιστορία της γενετικής

Εισαγωγή

Πόσο καλά γνωρίζει άραγε ένας φυσικός τη φύση και τα μυστικά της; Σε ποιο βάθος άραγε έχει κατανοήσει ένας βιολόγος τα φαινόμενα της ζωής και τις μύχιες διαδρομές που αυτή ακολουθεί; Αφελή ερωτήματα, εκ πρώτης όψεως. Αν η φύση είναι το αντικείμενο μελέτης του φυσικού και αν ο βιολόγος είναι ο καθ’ ύλην ειδικός σε θέματα που αφορούν στους έμβιους οργανισμούς, πώς είναι δυνατό να μην κατέχουν τις σχετικές γνώσεις, έστω κι αν αυτές είναι πάντα κατά συνθήκη και υπό αίρεση, μέσα στα πλαίσια της γενικής ασάφειας και αβεβαιότητας που κατατρύχουν κάθε γνωσιολογικό εγχείρημα; Τουλάχιστον, λέει ο «κοινός νους» (που λατρεύουν να επικαλούνται όσοι τρέμουν μπροστά την πολυπλοκότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων), ακόμα και αν δεν κατέχουν κάποια βαθιά, απόλυτη γνώση, ξέρουν ωστόσο περισσότερα από έναν οποιονδήποτε απλό άνθρωπο. Τα συγκαταβατικά χαμόγελα και οι εξυπνακίστικες ειρωνείες  που τόσο πρόθυμα επιστρατεύουν οι σύγχρονοι ιππότες του «ορθού λόγου» απέναντι σε τέτοιες ανίερες ερωτήσεις κόβονται ωστόσο απότομα όταν τεθούν κάποια πολύ απλά ερωτήματα. Τι ακριβώς είναι η φύση και τι η ζωή; Άπαξ και μπει κανείς σε τέτοια Σατουρνάλια της σκέψης, οι ρόλοι του αφελούς και του μύστη μπορεί ξαφνικά να αναστραφούν και ο (υποτίθεται) ειδικός να μην έχει να προσφέρει τίποτα άλλο στη συζήτηση παρά κακοχωνεμένες κοινοτοπίες.

Η σειρά των ερωτημάτων μπορεί ωστόσο να προχωρήσει ακόμα παραπέρα. Αν ο ορισμός του τι συνιστά φύση και ζωή είναι ένα ζήτημα κατεξοχήν φιλοσοφικό (άρα και πολιτικό), θα μπορούσε να ισχύει κάτι τέτοιο ακόμα και για τον ορισμό της ίδιας της φυσικής και της βιολογίας ως εξειδικευμένων κλάδων γνώσης; Με άλλα λόγια, πόσο καλά γνωρίζει άραγε ο φυσικός τη φυσική του και ο βιολόγος τη βιολογία του; Το ερώτημα δεν αφορά πλέον μόνο στο αντικείμενο του κάθε ειδικού, αλλά στην ίδια την επιστήμη του, στις μεθοδολογικές αρχές της και στα εννοιολογικά εργαλεία της με τα οποία φιλοδοξεί να συλλάβει αυτό το αντικείμενο. Τέτοιες διερωτήσεις μοιάζουν επιτηδευμένα προβοκατόρικες μόνο στα αυτιά και στα μάτια όσων έχουν υποκύψει, εκόντες άκοντες, σε έναν πεζοδρομιακό θετικισμό του συρμού που τοποθετεί την επιστήμη σε κάποιον βωμό και το πτώμα του οποίου δεν λέει να αποσυντεθεί εδώ και δύο αιώνες· ένας θετικισμός που εύκολα θα μπορούσε να διαβαστεί και ως η εσωτερίκευση της αποξένωσης απέναντι στα αντικείμενα και στις διαδικασίες παραγωγής της γνώσης – κάτι που ταυτόχρονα σηματοδοτεί και μια εσωτερίκευση των μηχανισμών εξουσίας.

Για του λόγου το αληθές, μπορεί να αναλογιστεί κανείς το πώς, ακριβώς η ίδια συζήτηση, μεταφερμένη σε ένα άλλο, πιο «τετριμμένο» και πεζό πεδίο, δεν δημιουργεί καθόλου άβολες αντιδράσεις ούτε εξαρτημένα αντανακλαστικά. Πόσο καλά γνωρίζει ένας ποδοσφαιριστής από ποδόσφαιρο; Είναι αυτός όντως ο καθ’ ύλην «ειδικός» ή μήπως είναι απλά ένα τμήμα ενός συστήματος που αποτελείται από προπονητές, γιατρούς, διατροφολόγους, μάνατζερ και οπαδούς, όπου ο καθένας έχει τις δικές του (θεμιτές) αξιώσεις γνώσης και που όλοι μαζί λειτουργούν για να παραγάγουν αυτό που λέγεται ποδοσφαιρικό θέαμα; 

Κι εν τέλει, μπορεί κάποιος από αυτούς να ισχυριστεί ότι γνωρίζει περισσότερα από έναν ακαδημαϊκό που έχει μελετήσει την κοινωνιολογία του αθλητισμού και γνωρίζει το πλέγμα των κοινωνικών και οικονομικών πιέσεων που ωθούν τους ποδοσφαιριστές να γίνονται υπερ-αθλητές τα τελευταία χρόνια; Πόσο μικρόνοη μπορεί να φαίνεται τώρα η αξίωση ενός ποδοσφαιριστή ότι «μόνο αυτός ξέρει από ποδόσφαιρο» μπροστά σε όλο αυτό το φάσμα σχέσεων και γνώσεων χωρίς το οποίο ο ίδιος δεν θα ήταν τίποτα περισσότερο παρά κάποιος που επιμένει να «παλιμπαιδίζει» κλωτσώντας μια μπάλα σε κάποια αλάνα; Γιατί επομένως οι αξιώσεις ορισμένων επιστημόνων ότι μόνο αυτοί ξέρουν τα της επιστήμης τους γίνονται απροβλημάτιστα αποδεκτές και όχι μόνο δεν τυγχάνουν κάποιας ειρωνικής μεταχείρισης, αλλά παραμένουν απρόσβλητες ακόμα και από την παραμικρή προσπάθεια κριτικής;
Ο σκοπός αυτού του κειμένου δεν είναι να προβεί σε κάποια ψυχο-κοινωνική ανατομία του σύγχρονου θετικισμού και των όψιμων (ακόμα και «αριστερών αντι-συνωμοσιολόγων») υπερασπιστών του. Θα περιοριστούμε σε κάτι πιο απλό: στην εξιστόρηση της ανάδυσης της γενετικής ως ειδικού επιστημονικού κλάδου και στις συνθήκες μέσα στις οποίες αυτή γεννήθηκε. Πρόκειται φυσικά για «πληροφορίες» που, στα επίσημα εγχειρίδια των σπουδαστών βιολογίας και ιατρικής, βρίσκουν μία θέση ως υποσημειώσεις ανεκδοτολογικού ενδιαφέροντος στο τέλος των κεφαλαίων. Και όταν αυτό συμβαίνει, συνήθως αυτές οι ιστορικές αναφορές έχουν τη μορφή μιας αφήγησης που νομοτελειακά οδηγεί στη σταδιακή ανακάλυψη της αλήθειας μέσα από τις ηρωικές προσπάθειες των ερευνητών οι οποίοι μόνο ως σταυροφόροι της επιστημονικής αντικειμενικότητας πρέπει να αντιμετωπίζονται. Το αποτέλεσμα; Ένας πτυχιούχος βιολόγος / γιατρός νομίζει ότι έχει μάθει και γνωρίζει τη (μία και μοναδική) γενετική επιστήμη, όταν επί της ουσίας αυτό που έχει διδαχτεί δεν είναι κάτι άλλο πάρα ένα ιστορικό στιγμιότυπο εντός μιας μακράς διαδικασίας μέσα στην οποία οι νοηματικές μεταπτώσεις επιστημονικών εννοιών και οι μετατοπίσεις των κοινωνικών διακυβευμάτων συμβαίνουν πολύ συχνότερα απ’ όσο ο ίδιος θα μπορούσε να διανοηθεί και μάλιστα πολλές φορές συμβαδίζουν.

Cyborg #24

Μια συμβατική ιστορία της γενετικής

Με βάση μια συμβατική αφήγηση, θα περίμενε, λοιπόν, κανείς ότι η ιστορία της γενετικής ξεκινάει με την ανακάλυψη των γονιδίων [1Ιστορίες της γενετικής μπορεί να βρει κανείς στα παρακάτω: 1) Life's greatest secret: The story of the race to crack the genetic code, M. Cobb, Basic Books, 2) Who wrote the book of life?: a history of the genetic code, L. Kay, Stanford University Press, 3) A cultural history of heredity, Müller-Wille S. και Rheinberger H., The University of Chicago Press. Το πρώτο δίνει μια κάπως τυπική ιστορία της γενετικής, χωρίς ιδιαίτερες αναφορές στο ευρύτερο κοινωνικο-πολιτικό περιβάλλον. Αυτό το κενό καλύπτεται από το τελευταίο βιβλίο των Müller-Wille και Rheinberger. Το βιβλίο της Kay αναφέρεται κυρίως στις προσπάθειες σπασίματος του γενετικού κώδικα και δεν πάει παραπίσω στον χρόνο, στις συνθήκες που προετοίμασαν τη γένεση της γενετικής.]. Ωστόσο, ένα ιδιάζον χαρακτηριστικό αυτού του κλάδου είναι ότι ο ίδιος γεννήθηκε πριν το κατεξοχήν αντικείμενό του (τα γονίδια) και ότι για δεκαετίες ολόκληρες επιβίωσε και αναπτύχθηκε χωρίς κάποιο απτό και υλικό σημείο αναφοράς. Ήταν κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα που ουσιαστικά ξεβλάστησε και ωρίμασε, λίγο μετά από την ανάδυση της ίδιας της βιολογίας ως ξεχωριστής, ειδικής επιστήμης γύρω στα 1800.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Separatrix

κορυφή