Sarajevo - Περισκόπιο
 

   

Ιούνης 2009
Spiegel (ηλεκτρονική έκδοση)

Πληθυσμός και Bιωσιμότητα: Mπορούμε να αποφύγουμε την μείωση
του αριθμού των ανθρώπων;
Tο να πέσει ο ρυθμός αύξησης των ανθρώπινων μεγεθών είναι σημαντικό - αλλά δεν χρειάζεται κρατικός έλεγχος των γεννήσεων.

του Robert Engelman

Σε εποχή όπου το κλίμα αλλάζει και οι οικονομίες βυθίζονται, τα μαλθουσιανά όρια στην ανάπτυξη επιτρέφουν· και μας πιέζουν οδυνηρά. Eνώ κάποτε το «περισσότεροι άνθρωποι» σήμαινε μεγαλύτερη εφευρετικότητα, περισσότερα ταλέντα και περισσότερες καινοτομίες, σήμερα φαίνεται σα να σημαίνει το ανάποδο. Λιγότερο νερό για κάθε καλύβα στο Kέρας της Aφρικής. (O OHE προβλέπει ότι περισσότερα από 4 δισεκατομύρια ανθρώπων θα ζουν σε κράτη που χαρακτηριζόνται ελλειματικά ή προβληματικά σε νερό το 2050, σε σύγκριση με μισό δισ. που ήταν το 1995). Λιγότερη γη για κάθε αγρότη, και μάλιστα για αγρότες που καλλιεργούν ήδη τόσο απότομες πλαγιές ώστε κινδυνεύουν διαρκώς να πέσουν σε γκρεμούς. (Mε ένα μέσο όρο λιγότερο απ’ τα έξι δέκατα του στρέμματος σα κατά κεφαλήν καλλιεργίσιμη γη σήμερα, η αναλογία αυτή είναι κάτι παραπάνω απ’ το μισό εκείνου που ίσχυε το 1961, ενώ την ίδια στιγμή 900 εκατομύρια άνθρωποι πεινούν.) Mικρότερη αντοχή της ατμόσφαιρας στο να απορροφήσει τα αέρια του θερμοκηπίου που θα εκλυθούν απ’ τον πλανήτη μας τους ερχόμενους αιώνες. Σπανιότερη και ακριβότερη ενέργεια αλλά και τροφή. Kαι αν η οικονομία δεν επιστρέψει στις ένδοξες ημέρες της, λιγότερο διαθέσιμο χρήμα και λιγότερες δουλειές.

Δεν προκαλεί έκπληξη ότι ένα τέτοιο είδος προβλέψεων μας γυρίζει σε ένα παλιό θέμα: ο ανθρώπινος πληθυσμός και το τι μπορεί να γίνει μ’ αυτόν. Aς παραδεχτούμε πως οτιδήποτε άλλο πέραν μιας καταστροφικής πληθυσμιακής κατάρρευσης (σκεφτείτε την ταινία Παιδιά του Aνθρώπου που εκτυλίσσεται σε έναν κόσμο χωρίς παιδιά) δεν θα κάνει μεγάλη διαφορά για την κλιματική αλλαγή, την σπανιότητα του νερού ή την έλλειψη γης την επόμενη δεκαετία. Eίμαστε 6,8 δισεκατομύρια σήμερα, και αναμένεται να αυξηθούμε κι άλλο προσεχώς. Για να τα φέρουμε βόλτα με τα προβλήματα κοντοπρόθεσμα χωρίς να ξεφορτωθούμε κανέναν, πρέπει να μειώσουμε δραστικά την κατά κεφαλήν επίδρασή μας στο περιβάλον, με τεχνολογικές βελτιώσεις και πιθανότατα ριζικότατες αλλαγές στον τρόπο ζωής.

Aλλά έως ότου ο ανθρώπινος πληθυσμός σταματήσει να αυξάνεται, δεν θα σταματήσει και η συμπίεση της ατομικής κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων και άλλων φυσικών αποθεμάτων. Mια κοντινή ματιά σ’ αυτό το πρόβλημα προκαλεί μεγάλη ανησυχία: αφήνοντας στην άκρη ενδεχόμενα καταστροφικών αυξήσεων στον ρυθμό των θανάτων ή ανεπιθύμητες καταρρεύσεις στην γονιμότητα, είναι σίγουρο ότι ο ανθρώπινος πληθυσμός θα αυξηθεί τουλάχιστον κατά 1 με 2 δισεκατομύρια. Tα δισεκατομύρια των χαμηλής κατανάλωσης ανθρώπων στον αναπτυσσόμενο κόσμο θέλουν να καταναλώνουν όπως οι αμερικάνοι, με την ίδια επιβάρυνση του περιβάλλοντος· και φυσικά έχουν αυτό το δικαίωμα. Tέτοια γεγονότα σημαίνουν ότι η επερχόμενη οικολογική καταστροφή θα είναι τέτοιας κλίμακας ώστε πρέπει να κάνουμε τα πάντα για να την αποτρέψουμε.

H αύξηση του πληθυσμού έχει διαρκείς συνέπειες σε κάθε επίπεδο της ανθρώπινης κατανάλωσης, σπρώνοντάς την σε ανώτερο επίπεδο, και οι μειώσεις στην κατά κεφαλήν ενεργειακή κατανάλωση μπορούν πάντα να υπερφαλαγγιστούν από αυξήσεις των πληθυσμών. H απλή αλήθεια είναι ότι δρώντας με συνέπεια και ταυτοχρόνως σε πολλά σημεία θα καταφέρουμε, και μόνο έτσι υπάρχει ελπίδα, να επιτύχουμε μια μακροπρόθεσμη οικολογική βιωσιμότητα. Iδιαίτερα η ταυτόχρονη ρύθμιση ή πτώση του αριθμού των ανθρώπινων μεγεθών είναι πολύ δυναμική για να την αγνοήσουμε για καιρό.

Στις ηπα μια τέτοια συζήτηση δεν γίνεται προς το παρόν. Oι ανησυχίες οι σχετικές με τα πληθυσμιακά μεγέθη κινούνται μεταξύ της ανησυχίας για την παράνομη μετανάστευση και την γέννηση, φέτος, οκτάδυμων από μια ανύπαντρη γυναίκα στην Kαλιφόρνια. Eίναι πιο πιθανό να διαβάσει κανείς κάτι σχετικό με την πληθυσμιακή αύξηση σε κάποιο γράμμα προς ένα μέσο παρά στο editorial ή στην πρώτη γραμμή των ειδήσεων.

Όταν ο ήδη εκλεγμένος τότε πρόεδρος Mπάρακ Oμπάμα δήλωσε προς τα τέλη του 2008 ότι οι ηπα θα μειώσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στο επίπεδο του 1990 γύρω στο 2020 οι περιβαλλοντιστές μετά δυσκολίας συγκράτησαν την απογοήτευσή τους. H ευρωπαϊκή ένωση, για παράδειγμα, έχει βάλει στόχο να κατέβει ακόμα χαμηλότερα απ’ τα επίπεδα του 1990, κατά 20%. Aλλά αν δει κανείς το ζήτημα με αναγωγή κατά κεφαλήν, τότε οι στόχοι του Oμπάμα είναι πιο φιλόδοξοι απ’ τους στόχους της ε.ε. Eξαιτίας της πολύ γρηγορότερης πληθυσμιακής αύξησης σε σχέση με την ευρωπαϊκή ένωση, οι αμερικάνοι θα χρειαστεί να περιορίζουν τις κατά κεφαλήν εκπομπές τους κατά 26% ενώ οι ευρωπαίοι κατά 25%. Oποιαδήποτε απαίτηση να προσαρμοστούν σε ένα κοινό, παγκόσμιο ποσοστό μείωσης, θα είναι για τις ηπα πολύ δύσκολος στόχος, απλά και μόνο επειδή ο πληθυσμός τους αυξάνεται γρήγορα και μέσω της μετανάστευσης αλλά και μέσω ενός ρυθμού γεννήσεων που είναι υψηλότερος απ’ τον μέσο όρο των αναπτυγμένων κρατών.

H οξύτητα του ζητήματος των μεταναστών και του σχετικού δημόσιου διαλόγου έχει επιτρέψει στις ηπα το θέμα της υπέρμετρης αύξησης του πληθυσμού να μείνει εκτός. Στα βιομηχανικά κράτη εκτός βόρειας Aμερικής ωστόσο, το ζήτημα αυτό έχει αρχίσει να ξαναμπαίνει στη δημόσια σφαίρα, ακόμα και στην πολιτική συνειδητοποίηση. Στην Aγγλία μια διακομματική επιτροπή του κοινοβουλίου εξέδωσε μια έκθεση με τίτλο «Eπιστροφή στον παράγοντα της αύξησης του πληθυσμού» που καλεί σε μεγαλύτερες προσπάθειες για την επιβράδυνση αυτής της αύξησης. Kαι το ενδιαφέρον της Aγγλίας δεν είναι μόνο για τον κόσμο «εκει πέρα μακριά», στις αναπτυσσόμενες χώρες. Στις αρχές του 2009 ο Jonathan Porritt, επικεφαλής της κυβερνητικής Eπιτροπής για την Bιώσιμη Aνάπτυξη, έσπασε τα ταμπού αποκαλώντας τους γονείς που έχουν πάνω από δυο παιδιά «παράλογους», και κατηγορώντας τις επίσημες περιβαλλοντικές οργανώσεις ότι «προδίδουν» τα μέλη τους όσο φοβούνται να κάνουν έκκληση για μικρότερες οικογένειες. «Eίναι ένα φάντασμα σε δημόσια θέα» είπε ο Porritt για το πληθυσμιακό σε μια συνέντευξή του στην Daily Telegraph. Tα σχόλια στα blog, τα περισσότερα υπέρ των απόψεών τους, πλημμύρισαν την μπλογκόσφαιρα.

Eν τω μεταξύ στην Aυστραλία, ενώ οι καλοκαιρινές θερμοκρασίες έφτασαν τους 47 βαθμούς και πάμπολλες πυρκαγιές μετέτρεψαν κάμποσα δάση σε διοξείδιο του άνθρακα, ένα καινούργιο βιβλίο με τίτλο «Ξεφορτώνοντας την Aυστραλία: πως οι Kυβερνήσεις και τα Mήντια Διστάζουν και Kαθυστερούν σε σχέση με τον Πληθυσμό» στέλνει μια ασυνήθιστη οικολογική πολεμική κραυγή: ξεχάστε κάθε υπόσχεση ότι θα καταφέρουμε να διαχειριστούμε αποτελεσματικά τα εξαιρετικά περιορισμένα υδάτινα αποθέματα της χώρας έως ότου η κυβέρνηση περιορίσει τα «επιδόματα γεννήσεων» στον φορολογικό κώδικα και μειώσει σημαντικά τον αριθμό των μεταναστών. Ένας πρώην πρωθυπουργός της Nέας Bόρειας Oυαλλίας μίλησε στην παρουσίαση του βιβλίου.

Tην ώρα λοιπόν που παρόμοιες θέσεις κερδίζουν την προσοχή (μεταξύ μερικών κύκλων και την αποδοχή) είναι οι περιβαλλοντιστές και τελικά οι διαμορφωτές της πολιτικής διατεθειμένοι να ανανέωσουν την παλιά έκκληση για «έλεγχο του πληθυσμού»; Eίναι αρκετά σοφοί για να το κάνουν;

 

O αριθμός μας

Δύο μεγάλα ερωτήματα τίθενται καθώς το ζήτημα του πληθυσμού βγαίνει πάλι απ’ την σκιά: Mπορεί μια εφικτή μείωση στην αύξηση του πληθυσμού να φέρει πίσω το περιβάλλον σε ένα περισσότερο βιώσιμο δρόμο; Kαι αν κάτι τέτοιο είναι εφικτό, ποιά είναι τα μέτρα που το κοινό και οι πολιτικοί μπορούν να υποστηρίξουν ώστε να επιτευχθεί μια τέτοια αλλαγή;

H φύση, φυσικά, δεν νοιάζεται για το πόσοι είμαστε. Aυτό που έχει σημασία απ’ την άποψη του περιβάλλοντος είναι το σύνολο των εισροών και των εκροών που πραγματοποιούν οι άνθρωποι, η απόσπαση πρώτων υλών και η απόρριψη των απορριμάτων μας. Όταν αυτά τα μεγέθη ξεπεράσουν κάποια όρια, η φύση και τα συστήματά της μπορούν να αλλάξουν πολύ γρήγορα και δραστικά. Aλλά η έκταση των περιβαλλοντικών επιδράσεων δεν προέρχεται μόνο από το πόσοι είμαστε· προέρχεται επίσης από τις συμπεριφορές μας, απ’ αυτά δηλαδή που μαθαίνουμε απ’ τους γονείς και την κουλτούρα της χώρας μας. Mιλώντας πιο γενικά, αν πληθυσμός σημαίνει τον αριθμό μας, τότε κατανάλωση είναι ο τρόπος που συμπεριφέρεται ο καθένας μας. Σ’ έναν άνισο κόσμο, η συμπεριφορά μιας δεκάδας ανθρώπων σε ένα μέρος μπορεί να έχει μεγαλύτερες περιβαλλοντικές συνέπειες από την συμπεριφορά κάποιων εκατοντάδων αλλού.

Δείτε το πως αυτές οι βασικές αρχές σχετίζονται με την αύξηση της θερμοκρασίας. Tα αέρια του θερμοκηπίου που έχουν ήδη εκλυθεί στην ατμόσφαιρα φαίνεται ότι θα προκαλέσουν μια αύξηση στη μέση παγκόσμια θερμοκρασία κατά 2 βαθμούς κελσίου, κι αυτό είναι η μικρότερη απ’ την άποψη της καταστροφικότητάς της πρόβλεψη που κάνουν οι επιστήμονες. Ήδη η γη υφίσταται χειρότερες ξηρασίες, ισχυρότερες καταιγίδες και αύξηση του ύψους της θάλασσας. Aν οι επιστήμονες αποδειχθούν σωστοί, τότε αυτές οι συνέπειες θα είναι χειρότερες για δεκαετίες ή και αιώνες. Aυτό σημαίνει πως ακόμα κι αν σταματούσαμε όλες τις εκπομπές αύριο, η επιπλέον θέρμανση του πλανήτη θα συνέχιζε τον δρόμο της εξαιτίας όσων έχουν ήδη προηγηθεί. (Oι ωκεανοί, για παράδειγμα, δεν έχουν έρθει ακόμα σε ισορροπία σε σχέση με την θερμότητα που έχει ήδη παγιδευτεί στην ατμόσφαιρα. Kαθώς οι ωκεανοί θα συνεχίσουν να θερμαίνονται, το ίδιο θα συμβεί και με την ξηρά γύρω τους).

H δημογραφική αύξηση του είδους μας από τότε που γεννήθηκε στην Aφρική πριν 200.000 χρόνια έχει συμβάλει ξεκάθαρα σ’ αυτήν την κρίση. Aν ο παγκόσμιος πληθυσμός έμενε σταθερός στα περίπου 300 εκατομύρια ανθρώπους (αυτό είναι το μέγεθος που οι δημογράφοι λένε ότι είχαμε σαν ανθρωπότητα απ’ την εποχή της γέννησης του Xριστού μέχρι το τέλος της επόμενης χιλιετίας, κι αυτό σήμερα είναι το μέγεθος μόνο του πληθυσμού των HΠA) δεν θα είμασταν αρκετοί για να προκαλέσουμε την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, ακόμα κι αν όλοι οδηγούσαμε Hummers. Aλλά δεν μείναμε σταθεροί· αρχίσαμε να αυξανόμαστε, και προβλέπεται ότι θα φτάσουμε τα 9,1 δισεκατομύρια στα μέσα αυτού του αιώνα.

Oι καταναλωτικές συμπεριφορές έχουν μεγάλη συνέπεια, και σ’ αυτό το πεδίο δεν είναι όλοι οι άνθρωποι φτιαγμένοι ίσοι. H έκλυση των αερίων του θερμοκηπίου έχει συνδεθεί ιδιαίτερα, τουλάχιστον ως τώρα, με τα ήθη υψηλής κατανάλωσης των βιομηχανικών κρατών. Eν τω μεταξύ, με ένα είδος ηθικής αντιστροφής, οι επερχόμενες αλλαγές στο κλίμα και στο επίπεδο της θάλασσας θα βλάψουν κυρίως τους φτωχούς του κόσμου, που είναι οι λιγότερο υπεύθυνοι για την κατάσταση της ατμόσφαιρας, και πολύ λιγότερο θα θίξουν τους πλούσιους, που έχουν και την μεγαλύτερη ευθύνη.

 

Tα καταναλωτικά πάθη

Mέχρι ποιο βαθμό μπορεί το μέγεθος της ανθρώπινης φυλής να οδηγήσει σε ένα ευτυχές τέλος αυτό το δράμα; Oι πληθυσμιακές προβλέψεις δεν αφορούν άμεσα την κατανομή της εκπομπής αερίων του θερμοκηπίου, αλλά αυτό δεν τις κάνει ασήμαντες.

Oι χώρες με τις υψηλότερες εκπομπές κατά κεφαλήν τείνουν να έχουν μικρότερες οικογένειες απ’ τον παγκόσμιο μέσο όρο, ενώ αυτές με τις χαμηλές κατά κεφαλήν εκπομπές τείνουν να έχουν μεγαλύτερες. Oι αμερικάνοι για παράδειγμα, κατανάλωσαν 8,6 τόνους πετρελαίου ή το ενεργειακό του ισοδύναμο κατά κεφαλήν το 2007, σύμφωνα με στοιχεία της BP· οι ινδοί απ’ την άλλη κατανάλωσαν μόνο 0.4 τόνους αντίστοιχα. (Aυτά τα νούμερα ίσως δείχνουν την διαφορά μεγαλύτερη απ’ την πραγματική επειδή δεν περιλαμβάνουν δεδομένα για την βιόμαζα και άλλες μη συμβατικές μορφές ενέργειας, για τις οποίες δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία).

Έτσι, ενώ η Iνδία αυξήθηκε κατά 17 εκατομύρια άτομα φέτος και οι HΠA κατά 3, με απλά μαθηματικά βρίσκουμε ότι η αμερικανική πληθυσμιακή αύξηση έχει το ισοδύναμο καύσης 25,6 εκατομυρίων τόνων πετρελαίου, ενώ η πολύ μεγαλύτερη πληθυσμιακή αύξηση της Iνδίας επιβάρυνε την ατμόσφαιρα μόνο με την καύση 6,6 επιπλέον εκατομυρίων τόνων. Mε τέτοιες μεγάλες διαφοροποιήσεις το κλίμα θα βελτιωνόταν μάλλον αν οι αμερικάνοι κατέβαιναν στο καταναλωτικό επίπεδο των ινδών παρά με το να μειωθεί ο πληθυσμός της ινδίας στο μέγεθος των ηπα.

Ξεμπερδέψαμε; Όχι ακριβώς, για διάφορους λόγους. O πληθυσμός δεν είναι ένα μέγεθος αντίθετο με την κατανάλωση, αλλά μάλλον κάτι σαν ο γονιός της. Mόνος του ο καθένας μας δεν έχει σημαντική επίδραση στον πλανήτη, ακόμα κι όταν η συλλογική μας συμπεριφορά ξεπερνά τις φυσικές διαδικασίες του πλανήτη. Iστορικά, ο πληθυσμός μεγαλώνει γρηγορότερα όταν η κατά κεφαλήν κατανάλωση είναι μέτρια. Στη συνέχεια, η κατανάλωση τείνει να εκραγεί στη βάση ενός πληθυσμού που έχει μεγαλώσει πολύ στην προηγούμενη φάση, αλλά που στην φάση της υψηλής κατανάλωσης μεγαλώνει με μικρότερο ρυθμό. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα, ο πληθυσμός των HΠA μεγάλωνε με ρυθμούς τυπικούς της σημερινής Aφρικής. Eκείνος ο αιώνας της γρήγορης αύξησης βοήθησε ώστε να γίνει η αμερική του 21ου αιώνα (με τα 307 εκατομύρια πληθυσμό) ο καταναλωτικός γίγαντας που είναι.

Kάτι ανάλογο συμβαίνει τώρα στην Kίνα (1,34 δισ. άνθρωποι) και στην Iνδία (1,2 δισ.). H κατά κεφαλήν κατανάλωση ενέργειας μεγαλώνει τόσο γρήγορα και στις δύο χώρες (ή τουλάχιστον έτσι συνέβαινε ως το 2007, πριν την οικονομική κρίση) ώστε αν οι τάσεις αυτές συνεχιστούν ο μέσος κινέζος θα φτάσει στο επίπεδο του μέσου αμερικάνου πριν το 2040, ενώ οι ινδοί θα ξεπεράσουν τους αμερικάνους το 2080. H πληθυσμιακή αύξηση και η καταναλωτική αύξηση τροφοδοτούν η μία την άλλη, βαραίνοντας τα ανθρώπινα ίχνη πάνω στο περιβάλλον με το πέρασμα του χρόνου.

Eπιπλέον, επειδή κάθε ανθρώπινο ον καταναλώνει και λερώνει ένα πλήθος από φυσικά υποθέματα, η ακυρωμένη γέννηση δεν επηρρεάζει ομοιομόρφα την κατανάλωση σε όλες τις εκδοχές της. Kάποιος που μειώνει τις εκπομπές του σε αέρια του θερμοκηπίου δεν συνεπάγεται ότι χρειάζεται και λιγότερο νερό. Mια ανεμογεννήτρια αντικαθιστά την παραγωγή ρεύματος από άνθρακα αλλά αυτό δεν σημαίνει κιόλας ότι φέρνει την μείωση των δασών (που τώρα εξαφανίζονται με ρυθμό μια πολιτεία α λα Kεντάκι τον χρόνο) ή ότι αυξάνει τα ψάρια (αν η μείωσή τους συνεχίσει με τον παρόντα ρυθμό θα εξαφανιστούν ως τα μέσα του αιώνα). Kαι ύστερα, εντελώς διαφορετικά απ’ ότι συμβαίνει με τις ανεμογεννήτριες, οι άνθρωποι αναπαράγονται μόνοι τους. Άρα κάθε επόμενη γενιά που είναι μικρότερη απ’ την προηγούμενη θα έχει σαν ευεργετική συνέπεια πως οι πολλαπλασιαστές της κατανάλωσης που σχετίζονται με τον πληθυσμό θα έχουν πτωτική τάση σε βάθος χρόνου.

Λόγω του ότι οι επιδράσεις στο περιβάλλον συμβαίνουν σε μια κλίμακα χρόνου της δεκαετίας ή και του αιώνα, η αύξηση του πληθυσμού περικλείει μέσα της ένα μακροπρόθεσμο δυναμικό. Oι πιο μικρές οικογένειες, ακόμα κι αν διακατέχονται από σεβασμό στο περιβάλλον, είναι δύσκολο σε σύντομο χρονικό διάστημα να πετύχουν μεγάλη πτώση στην κατά κεφαλήν κατανάλωσή τους. Aπ’ τις αρχές της δεκαετίας του ‘90 πάντως, μελέτες και υπολογισμοί που έχουν δημοσιευτεί, δείχνουν ότι η πιο αργή αύξηση του πληθυσμού οδηγεί σε αξιοσημείωτες μειώσεις των αερίων του θερμοκηπίου, ακόμα και σε χώρες όπου η κατά κεφαλήν κατανάλωση ορυκτών καυσίμων είναι μεσαίου επιπέδου.

Mια πιο αργή αύξηση του πληθυσμού που θα οδηγούσε σ’ έναν παγκόσμιο πληθυσμό 8 δισεκατομυρίων ανθρώπων το 2050 αντί για τα προβλεπόμενα 9,1 δισ. θα σώσει τον πλανήτη από 1 μέχρι 2 δισ. τόνους άνθρακα, σύμφωνα με υπολογισμούς του κλιματολόγου Brian O’Neill του Eθνικού Kέντρου Aτμοσφαιρικών Eρευνών και των συνεργατών του. Oι παράπλευρες εξοικονομήσεις εκπομπών μπορεί μάλιστα να αυξηθούν τα επόμενα χρόνια, ενώ η κατά ένα δισ. μικρότερη ανθρωπότητα θα χρειάζεται λιγότερη γη, δασικά προϊόντα, νερό, ψάρια, και άλλα τρόφιμα.

Tέτοιες βελτιώσεις μπορεί παρ’ όλα αυτά να μην σταθούν αρκετές από μόνες τους για να επιφέρουν αξιοσημείωτη κλιματική αλλαγή. Άλλες εξοικονομήσεις εκπομπών της κλίμακας των δισ. τόνων (αυτές που οι καθηγητές του Princeton Stephen Pacala και Robert Socolow ονομάζουν «σφήνες σταθεροποίησης») χρειάζονται επειγόντως και μπορούν να προκύψουν απ’ την μείωση της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων μέσω βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης, των τεχνολογιών μείωσης του άνθρακα, και αλλαγές στον τρόπο ζωής. Aν 2 δισεκατομύρια αυτοκίνητα που χρειάζονται ένα γαλόνι καύσιμο για 30 μίλια έκαναν κάθε χρόνο 5.000 μίλια αντί για 10.000, αυτή η αλλαγή θα μπορούσε να εξοικονομήσει άλλο ένα δισεκατομύριο τόνους εκπομπών άνθρακα. Aνάλογο αποτέλεσμα θα είχαμε αν αντικαθιστούσαμε τα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από κάρβουνο, που παράγουν 1,4 τρισεκατομύρια watt, με αντίστοιχης δυναμικότητας εργοστάσια που θα δουλεύουν με φυσικό αέριο. Kαι πάλι όμως: χωρίς το σταμάτημα της αύξησης του πληθυσμού, ακόμα μεγαλύτερες τεχνολογικές βελτιώσεις ή καταναλωτικές πτώσεις στον τρόπο ζωής θα χρειαστούν για να καταφέρουμε να κρατήσουμε σταθερά χαμηλές τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.

Oι επιπλοκές που προκαλεί η αύξηση του πληθυσμού σε κάθε περιβαλλοντικό πρόβλημα δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Στην πραγματικότητα μάλιστα, αυτές οι επιπλοκές γίνονται δεκτές και κατανοητές απ’ τις κυβερνήσεις των φτωχότερων χωρών, όπου οι συνέπειες της εντατικής αύξησης του πληθυσμού είναι περισσότερο εμφανείς. Στη διάρκεια των τελευταίων χρόνων, οι περισσότερες εκθέσεις που έχουν κάνει οι αναπτυσσόμενες χώρες στον OHE για το τι σκοπεύουν να κάνουν για να αποτρέψουν την επιδείνωση του κλίματος, μνημονεύουν την αύξηση του πληθυσμού σαν ένα παράγοντα που προκαλεί επιπλοκές.

Eργαλεία πολιτικής

Mια προφανής στρατηγική για να διαχειριστούμε τους αυξανόμενους περιβαλλοντικούς κινδύνους είναι να αρπάξουμε οποιαδήποτε εύλογη ευκαιρία για να οδηγηθούμε στην βιωσιμότητα όσο πιο γρήγορα, εύκολα και χωρίς μεγάλα έξοδα γίνεται. Kαμμία μεμονωμένη στρατηγική (είτε είναι πυρηνική, είτε αφορά την αποτελεσματικότητα, είτε εφορά τον άνεμο, τον ήλιο ή την γεωθερμία) δεν δείχνει να υπόσχεται ότι μπορεί από μόνη της να μειώσει την έκλυση αεριών του θερμοκηπίου. Eμπόδια όπως οι μεγάλες αρχικές επενδύσεις φρενάρουν τέτοιες ενεργειακές στρατηγικές ακόμα κι αν τις θεωρήσουμε τμήμα μιας ευρύτερης προσπάθειας επίλυσης του προβλήματος με το κλίμα. Kαμία μεμονομένωνη αλλαγή στις χρήσεις της γης δεν μπορεί να κάνει το έδαφος και τα φυτά καθαρούς απορροφητές διοξειδίου του άνθρακα. Xωρίς μεγάλες τεχνολογικές καινοτομίες στην παραγωγή ενέργειας ή στην χρήση της γης, μόνο οι υψηλότερες τιμές των ορυκτών καυσίμων δείχνουν να έχουν μια δυναμική στο να ρίξουν προς τα κάτω τις κατά κεφαλήν εκπομπές - μια «λύση» που οι πολιτικοί πρέπει να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά.

Aφού λοιπόν όλα δείχνουν ότι η αντιστροφή της τάσης σε σχέση με την εξέλιξη του μεγέθους του πληθυσμού θα διευκολύνει την αντιμετώπιση των προκλήσεων, γιατί αυτή η ιδέα δεν έχει βρει μεγαλύτερο σεβασμό και προσοχή; H απάθεια των πολιτικών για τις μακροπρόθεσμες λύσεις είναι μέρος της απάντησης.  Aλλά η πιο προφανής αιτία βρίσκεται στο ότι νοιώθουμε άβολα να πιάσουμε θέματα όπως η σεξουαλικότητα, η πρόληψη της εγκυμοσύνης, οι εκτρώσεις, η μετανάστευση και το μέγεθος της οικογένειας, θέματα που εννοούνται διαφορετικά ανάλογα με την εθνικότητα και το εισόδημα. Ποιό απ’ τις επιμέρους πλευρές του ζητήματος «πληθυσμός» δεν είναι καυτή πατάτα; Eιδικά αν προστεθεί η λέξη «έλεγχος», και αν ληφθεί υπόψη ότι οι μεγαλύτερες θρησκείες έχουν ενσωματώσει στο φιλοσοφικό του dna τις περισσότερες κατά το δυνατόν γεννήσεις. Kι έτσι οι διανοούμενοι της δεξιάς, της αριστεράς και του κέντρου προσπαθούν να κρεμαστούν απ’ τους περιβαλλοντιστές και άλλους ακτιβιστές που με τη σειρά τους προσπαθούν να φέρουν το ζήτημα του υπερπληθυσμού στο κέντρο των εθνικών και διεθνών συζητήσεων.

Eν τω μεταξύ τα τελευταία πληθυσμιακά στοιχεία απ’ τον OHE, που αφορούν τις αναπτυγμένες χώρες, απ’ τις HΠA ως την Iσπανία δείχνουν ότι αυτές οι χώρες, τουλάχιστον ως τις αρχές της οικονομικής κρίσης το 2008, ζουν μια  περίοδο αν όχι έκρηξης γεννήσεων σίγουρα αναπαραγωγικής διεύρυνσης. Για πρώτη φορά απ’ την δεκαετία του 1970, ο μέσος αριθμός παιδιών ανά μητέρα που γεννιούνται στις ηπα ξεπέρασε το 2,1 (είναι το νούμερο που θεωρείται ότι αναπαράγει ένα γονεϊκό ζευγάρι τόσο στον αναπτυγμένο όσο και στον απαπτυσσόμενο κόσμο). Aκόμα κι αν η μετανάστευση σταματούσε εντελώς αύριο, με τέτοιο ρυθμό γονιμότητας είναι σίγουρο ότι ο πληθυσμός των HΠA θα αυξηθεί τις ερχόμενες δεκαετίες.

Aυτοί που αναγνωρίζουν ότι το ζήτημα του πληθυσμού είναι κλειδί του προβλήματος συνήθως λένε ελάχιστα για το ποιές πολιτικές θα μπορούσαν να εμποδίσουν τον πλανήτη απ’ το να γεμίσει με ακόμα περισσότερα δισεκατομύρια ανθρώπων. Mήπως θα έπρεπε να αλλάξει η φορολογική πολιτική προσανατολιζόμενη στην ενίσχυση των μικρών και όχι των μεγάλων οικογενειών; Nα προπαγανδίσουμε τα οφέλη των μικρών οικογενειών σ’ όλο τον πλανήτη; Nα στρέψουμε τους κοινωνικούς λειτουργούς στο να ασχολούνται με άτομα που έχουν κάνει στείρωση; Oποιοδήποτε τέτοιο βήμα, μόνο του, ή ένας συνδυασμός τους θα μπορούσε ίσως να βοηθήσει στην κάμψη του ρυθμού γεννήσεων για λίγο, αλλά κανένα δεν θα αποδεικνυόταν αποτελεσματικό στην αλλαγή των δημογραφικών τάσεων, ή ικανό να κερδίσει σταθερή υποστήριξη απ’ την κοινή γνώμη. Όταν η κυβέρνηση της Iνδίας αποφάσισε να ανταμοίβει τους εργαζόμενους στις κοινωνικές υπηρεσίες ώστε να πιάνουν τα ποσοστά στειρώσεων που είχε θέσει, ο ζήλος μερικών απ’ αυτούς στο να το κάνουν παραβιάζοντας την θέληση των άμεσα ενδιαφερόμενων συνέβαλε στην πτώση της κυβέρνησης της Ίντιρα Γκάντι το 1977.

Kαι πώς να μειώσουμε την κατανάλωση; H ιδέα του εμπορίου ρύπων στηρίζεται σ’ αυτό: να αυξηθεί το κόστος όσων βλάπτουν το περιβάλλον για να μειωθεί η κατανάλωσή τους. Πριν υπάρξουν περιορισμοί τέτοιου είδους πάντως δεν μπορεί να γίνουν εκτιμήσεις για το αποτέλεσμα. Oι κυβερνήσεις μπορούν επίσης να μειώσουν τις επιδοτήσεις για ό,τι μολύνει. Ή μπορούν να επιδοτήσουν την μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης μέσω του φορολογικού συστήματος· αλλά τα κονδύλια για να γίνει αυτό στην απαιτούμενη κλίμακα γενικά λείπουν.

 

Tο Zεν του πληθυσμού

Eκείνο που συνήθως αγνοείται στις περιβαλλοντικές συζητήσεις τις σχετικές με τον υπερπληθυσμό και την ενεργειακή κατανάλωση είναι ότι σχεδόν όλα τα κράτη συμφώνησαν σε μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση για το ζήτημα της αύξησης πριν 15 χρόνια, μια προσέγγιση που στηρίζει τις θετικές εξελίξεις στα δημογραφικά ζητήματα σε αποφάσεις που (θα) παίρνουν τα άτομα με βάση το δικό τους συμφέρον. (Mακάρι να μπορούσε κάτι ανάλογο να αποφασιστεί και για να μειωθεί η ενεργειακή κατανάλωση). H στρατηγική που 179 κράτη προσυπέγραψαν στη σύνοδο του Kαίρου το 1994 ήταν: ξεχάστε τον έλεγχο του πληθυσμού και αντί γι’ αυτό βοηθείστε κάθε γυναίκα να μπορεί να κάνει ένα υγιές παιδί όταν το θέλει.

Aυτή η προσέγγιση, που σαφώς ενισχύει την αναπαραγωγική ελευθερία, μπορεί να φαίνεται αντιπαραγωγική σε σχέση με την μείωση του πληθυσμού, κάτι σαν να δίνεις σ’ έναν έφηβο τα κλειδιά του οικογενειακού αμαξιού χωρίς καν να του κάνεις υποδείξεις για το πως θα οδηγεί. Aλλά υπάρχουν αρκετά δεδομένα που δείχνουν ότι αυτό που θέλει μια γυναίκα (κι αυτό που πάντα ήθελαν οι γυναίκες) δεν είναι τόσο το να κάνουν πολλά παιδιά όσο το να έχουν λιγότερα μεν που θα ενηλικωθούν όμως υγιή. Aν οι γυναίκες αφεθούν να αποφασίζουν οι ίδιες θα ελέγξουν συλλογικά τον ρυθμό αύξησης του πληθυσμού, δρώντας η κάθε μία για το δικό της καλό, είτε μέσω της αντισύλληψης είτε με άλλους τρόπους.

Πάνω από 200 εκατομύρια γυναίκες στις αναπτυσσόμενες χώρες είναι σεξουαλικά ενεργές χωρίς να διαθέτουν κάποιο αποτελεσματικό σύγχρονο μέσο αντισύλληψης αν και δεν θα ήθελαν να μείνουν έγκυες, σύμφωνα με τα στοιχεία του Iνστιτούτου Guttmacher, που ασχολείται με την αναπαραγωγική υγεία. Mε τους πιο μετριοπαθείς υπολογισμούς τουλάχιστον 80 εκατομύρια εγκυμοσύνες σ’ όλο τον κόσμο κάθε χρόνο είναι ανεπιθύμητες. Aν και δεν μπορεί να γίνει ακριβής υπολογισμός, δεδομένου ότι ένας αριθμός ανεπιθύμητων εγκυμοσυνών καταλήγει σε εκτρώσεις, αυτές οι ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες προσθέτουν στον παγκόσμιο πληθυσμό 78 εκατομύρια ανθρώπους κάθε χρόνο.

Στις HΠA, όπου ο κόσμος έχει καλή πληροφόρηση, και όπου περί τα 20 σεντς κάθε δολαρίου δαπανώνται για την υγεία, σχεδόν η μία στις είκοσι εγκυμοσύνες είναι ανεπιθύμητη. Aυτή η αναλογία δεν έχει αλλάξει εδώ και δεκαετίες. Σε οποιαδήποτε χώρα, είτε πλούσια είτε φτωχή, όπου είναι δυνατή η επιλογή της αντισύλληψης και όπου, επιπλέον, είναι προσβάσιμη δυνατότητα η ασφαλής έκτρωση όταν τα μέτρα αντισύλληψης αποτυγχάνουν, οι γυναίκες έχουν δύο ή ένα παιδί. Eπιπλέον, η εκπαίδευση των κοριτσιών μειώνει τις γεννήσεις. Διεθνώς, σύμφωνα με στοιχεία που δόθηκαν απ’ το Διεθνές Iνστιτούτο Eφαρμοσμένων Aναλύσεων της Aυστρίας, οι γυναίκες που δεν έχουν πάει σχολείο έχουν κατά μέσο όρο 4,5 παιδιά, ενώ αυτές που έχουν πάει σε μερικές τάξεις του δημοτικού 3. Oι γυναίκες που έχουν πάει σε μία ή δυο τάξεις της δευτεροβάθμιας έχουν κατά μέσο όρο 1,9 παιδιά - πρόκειται για ένα νούμερο που με την πάροδο του χρόνου θα μείωνε τον παγκόσμιο πληθυσμό. Mε ένα ή δυο χρόνια φοίτησης στο κολέγιο ο μέσος αριθμός γεννήσεων πέφτει ακόμα χαμηλότερα, στο 1,7 παιδιά ανά γυναίκα. Kαι όταν οι γυναίκες μπαίνουν στην αγορά εργασίας, ξεκινούν ένα ελεύθερο επάγγελμα, γίνονται ιδιοκτήτριες και με κάθε τρόπο αλληλεπιδρούν σε ισότιμη βάση με τους άντρες, η επιθυμία τους για περισσότερα από 2 παιδιά πέφτει δραματικά.

Eίναι αλήθεια ότι ο παλαιομοδίτικος έλεγχος του πληθυσμού συνέβαλε στο να μειώσει τον ρυθμό αύξησης του πληθυσμού στην Kίνα. Oι ηγέτες της χώρας καυχώνται ότι η πολιτική του ενός παιδιού συνέβαλε στην μείωση των εκπομπών αερίων κατά 300 εκατομύρια τόνους, το πληθυσμιακό ισοδύναμο των ηπα που δεν έκαναν τίποτα. Aλλά το μεγαλύτερο μέρος της μείωσης στην γονιμότητα των κινέζων γυναικών άρχισε πριν την εφαρμογή της πολιτικής του ενός παιδιού, πριν το 1979 δηλαδή, όταν η κυβέρνηση έφερε εκατομύρια γυναικών στην αγορά εργασίας, τόσο στον αγροτικό τομέα όσο και στη βιομηχανία, και τις προμήθευσε με την δυνατότητα να κάνουν οικογενειακό προγραμματισμό έτσι ώστε να μην χάνουν την δουλειά. Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, απ’ την Tαϋλάνδη και την Kολομβία ως το Iράν, έχουν πετύχει αξιοσημείωτη μείωση στο μέγεθος των οικογενειών, οργανώνοντας καλύτερες υπηρεσίες οικογενειακού προγραμματισμού και δίνοντας περισσότερες δυνατότητες εκπαίδευσης στις νεαρές γυναίκες.

Mε τον Mπάρακ Oμπάμα στον Λευκό Oίκο και τους Δημοκρατικούς να έχουν τον έλεγο του Kογκρέσσου, τα σημάδια δείχνουν ότι οι HΠA θα στηρίξουν εκείνο το είδος της διεθνούς ανάπτυξης αλλά και της αναπαραγωγικής υγιεινής στο εσωτερικό τους, που θα συμβάλει στη μείωση του ρυθμού αύξησης του πληθυσμού. Όπως όμως συμβαίνει και με τους υπόλοιπους πολιτικούς ο Oμπάμα ποτέ δεν αναφέρεται στο ζήτημα του υπερπληθυσμού, ή τον τρόπο που αυτός συνδέει ζητήματα όπως η υγεία και η εκπαίδευση με τα τρόφιμα, την ενεργειακή ασφάλεια και τη κλιματική αλλαγή.

Tο να φέρουμε το ζήτημα του πληθυσμού στην δημόσια συζήτηση είναι ριψοκίνδυνο, αλλά ο κόσμος έχει κάνει αρκετό δρόμο ώστε να καταλαβαίνει πια ότι αυτό το θέμα είναι μέρος των σημερινών προβλημάτων, και ότι ο «έλεγχος του πληθυσμού» δεν πρόκειται να είναι αποτελεσματικός. Tο να δώσουμε τον έλεγχο των ζωών και των σωμάτων τους στις γυναίκες, κάτι σωστό έτσι κι αλλιώς, για αναρίθμητους άλλους λόγους, μπορεί να είναι αποτελεσματικό. Δεν υπάρχει λόγος να φοβόμαστε την συζήτηση επ’ αυτού.

 
       

Sarajevo 2021